نگاهی به تحولات صنعت دام و طیور کشور در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ در تازه‌ترین اثر تحلیلی دکتر حسن مهربانی یگانه، استاد دانشگاه تهران که با حمایت هر ساله شرکت تعاونی صنایع مرغ مادر ایران به چاپ رسید.
از واقعیت‌های آماری تا چالش‌های ساختاری و چشم‌انداز آینده صنعت دام و طیور ایران طی پنج سال گذشته یکی از پیچیده‌ترین دوره‌های اقتصادی و تولیدی خود را تجربه کرده است؛ دوره‌ای که در آن افزایش ظرفیت تولید، نوسانات شدید نرخ ارز، رشد هزینه نهاده‌های وارداتی، تغییرات قدرت خرید خانوارها، تصمیمات سیاستی و تحولات ژنتیکی، تصویری متفاوت از عملکرد این صنعت به نمایش گذاشته‌اند.
در چنین شرایطی، انتشار مجموعه‌ای منسجم از آمار، شاخص‌های فنی، تحلیل‌های اقتصادی و بررسی سیاست‌های حاکم بر این صنعت می‌تواند به شناخت دقیق‌تر واقعیت‌های موجود و اتخاذ تصمیمات کارشناسی کمک کند.
کتاب «چکیده پنج‌ساله صنعت دام و طیور کشور (۱۴۰۰–۱۴۰۴)» به قلم دکتر حسن مهربانی یگانه، استاد دانشگاه تهران، تلاشی است برای ارائه چنین تصویری.
این مجموعه ۱۵۴ صفحه‌ای، با عنوان فرعی «آمار، تولید، بازار، تجارت و شاخص‌های کلیدی»، به بررسی تحولات صنعت دام و طیور ایران می‌پردازد و علاوه بر گردآوری داده‌ها، تلاش می‌کند رابطه میان شاخص‌های تولیدی، بهره‌وری، هزینه‌های اقتصادی، ساختار بازار و سیاست‌گذاری را تبیین کند.
فراتر از آمار؛ تلاشی برای شناخت واقعیت صنعت یکی از ویژگی‌های قابل توجه این اثر، رویکرد تحلیلی آن به داده‌هاست. نویسنده در مقدمه‌ای با عنوان «جهان در آینه اعداد»، با استفاده از ابیاتی از مولانا، بر اهمیت رهایی از پیش‌داوری و ضرورت سنجش واقعیت‌ها تأکید می‌کند. در این نگاه، اعداد صرفاً اطلاعاتی برای ثبت رویدادهای گذشته نیستند؛ بلکه ابزاری برای شناخت فاصله میان ظرفیت و عملکرد، تشخیص ناکارآمدی‌ها و ارزیابی پیامدهای تصمیمات اقتصادی محسوب می‌شوند.
از دیدگاه نویسنده، افزایش تولید زمانی می‌تواند نشانه پیشرفت باشد که با بهبود بهره‌وری، کاهش اتلاف منابع، ارتقای کیفیت و افزایش پایداری اقتصادی همراه باشد.
بر این اساس، کتاب تلاش می‌کند از توصیف صرف آمار عبور کرده و به پرسش‌های اساسی‌تری پاسخ دهد: چرا برخی ظرفیت‌های تولیدی به نتایج اقتصادی مطلوب منجر نمی‌شوند؟ چرا رشد تولید الزاماً با افزایش سودآوری همراه نیست؟ و سیاست‌های موجود چه تأثیری بر رقابت‌پذیری و امنیت غذایی کشور دارند؟
بررسی پنج سال تحول در تولید گوشت مرغ یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب به عملکرد صنعت مرغ گوشتی اختصاص دارد. کتابی که به علت ارزش محتوان و اهمیت آن در بالا بردن دانش تولیدکنندگان صنعت مرغداری همواره از حمایت شرکت تعاونی صنایع مرغ مادر ایران در طول این چند ساله برخوردار بوده و این شرکت در مسیر چاپ و نشر و انتشار آن در بین صنعت تمام تلاش خود را کرده است. بر اساس آمار ارائه‌شده در گزارش، جوجه‌ریزی مرغ گوشتی کشور از حدود ۱٫۴ میلیارد قطعه در سال ۱۴۰۰ به حدود ۱٫۷۷ میلیارد قطعه در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است.
با وجود این افزایش، تولید گوشت مرغ از حدود ۲٫۷۳ میلیون تن به حدود ۲٫۶۵ میلیون تن رسیده است. این تفاوت میان رشد جوجه‌ریزی و عملکرد تولیدی، یکی از پرسش‌های محوری گزارش را شکل می‌دهد. در همین ارتباط، کتاب به اختلاف میان تعداد جوجه‌های یک‌روزه جوجه‌ریزی‌شده و تعداد مرغ ثبت‌شده در کشتارگاه‌ها توجه کرده و لزوم بررسی دقیق‌تر تلفات، کیفیت ژنتیکی، عملکرد گله‌ها، مدیریت پرورش و صحت اطلاعات ثبت‌شده را مطرح می‌کند.
البته نویسنده تأکید دارد که بدون داده‌های دقیق مزرعه‌ای نمی‌توان این اختلاف را به یک عامل مشخص یا سویه خاص نسبت داد. پیام اصلی این بخش آن است که ارزیابی صنعت مرغ گوشتی نباید صرفاً بر تعداد قطعات جوجه‌ریزی‌شده استوار باشد؛ بلکه شاخص‌هایی مانند ضریب تبدیل خوراک، وزن و سن کشتار، تلفات، هزینه تمام‌شده و مقدار گوشت قابل فروش اهمیت اساسی دارند.
عملکرد صنعت مرغ تخم‌گذار و چالش مازاد تولید بخش دیگری از این مجموعه به صنعت تخم‌مرغ می‌پردازد. مطابق آمار گزارش، تولید صنعتی تخم‌مرغ از حدود ۱٫۱۵۳ میلیون تن در سال ۱۴۰۰ به حدود ۱٫۴۷ میلیون تن در سال ۱۴۰۴ رسیده است. با وجود رشد تولید، صنعت مرغ تخم‌گذار همچنان با چالش‌هایی نظیر عدم تعادل عرضه و تقاضا، نوسانات قیمت، نگهداری گله‌ها فراتر از سن اقتصادی و محدودیت‌های صادرات مواجه بوده است. گزارش همچنین به ضرورت توسعه بازارهای صادراتی جدید و گسترش محصولات فرآوری‌شده تخم‌مرغ، از جمله پودر تخم‌مرغ و تخم‌مرغ مایع پاستوریزه، اشاره می‌کند.
از نگاه نویسنده، توسعه تولید بدون برنامه‌ریزی برای بازار مصرف و صادرات پایدار، می‌تواند به مازاد عرضه و زیان تولیدکنندگان منجر شود.
نهاده‌های خوراک؛ وابستگی ارزی و چالش کیفیت یکی دیگر از محورهای مهم کتاب، بررسی نهاده‌های خوراک دام و طیور و وابستگی تولید داخلی به واردات است. گزارش، وضعیت تأمین ذرت و کنجاله سویا، تأثیر نرخ ارز بر هزینه تولید و محدودیت‌های زنجیره تأمین را تحلیل می‌کند. براساس داده‌های ارائه‌شده، واردات ده‌ماهه ذرت در سال ۱۴۰۴ حدود ۸٫۹۹ میلیون تن، به ارزش تقریبی ۲٫۷۸ میلیارد دلار گزارش شده است. کتاب همچنین بر موضوع کیفیت نهاده‌ها و اهمیت مدیریت علمی خوراک تأکید دارد.
یکی از مباحث قابل توجه آن با عنوان «دان ارزان‌تر، همیشه خوراک کم‌هزینه‌تری نیست» به تفاوت میان قیمت خرید خوراک و هزینه واقعی تولید می‌پردازد. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که صرفه‌جویی ظاهری در قیمت نهاده ممکن است در نتیجه افت عملکرد، افزایش ضریب تبدیل یا کاهش سلامت گله، هزینه نهایی تولید را افزایش دهد.
سیاست‌های ژنتیکی و اصلاح نژاد؛ ارزیابی بر اساس عملکرد اقتصادی از بخش‌های تخصصی و قابل بحث این اثر، بررسی سیاست‌های ژنتیکی و اصلاح نژادی صنعت مرغ گوشتی است. کتاب به عملکرد سویه آرین، روند سهم آن در جوجه‌ریزی، وضعیت گله‌های منتسب به راس تکثیرشده داخلی و پیامدهای اقتصادی سیاست‌های مرتبط می‌پردازد. نویسنده در این بخش میان ضرورت حفظ ذخایر ژنتیکی ملی و توجیه اقتصادی استفاده گسترده تجاری از یک سویه تمایز قائل می‌شود.
بر اساس رویکرد گزارش، ارزش ذخایر ژنتیکی داخلی از منظر امنیت ژنتیکی قابل توجه است؛ اما تصمیم‌گیری درباره کاربرد تجاری هر سویه باید متکی بر آزمایش‌های مستقل، داده‌های معتبر و مقایسه هزینه تولید باشد. به همین دلیل، کتاب بر ضرورت ردیابی منشأ ژنتیکی گله‌ها، سنجش مستقل عملکرد و ارزیابی اقتصادی سویه‌ها بر مبنای تولید نهایی قابل فروش تأکید می‌کند. این بخش می‌تواند زمینه گفت‌وگوهای تخصصی مهمی میان فعالان اصلاح نژاد، تولیدکنندگان مرغ مادر، شرکت‌های زنجیره‌ای و سیاست‌گذاران صنعت طیور فراهم کند.
تحولات صنعت دامپروری و تولید شیر و گوشت قرمز دامپروری نیز در این مجموعه جایگاه مستقلی دارد. طبق آمار ارائه‌شده، تولید گوشت قرمز از حدود ۵۷۰ هزار تن در سال ۱۴۰۰ به حدود ۴۸۹ هزار تن در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است. در مقابل، تولید شیر از حدود ۸ میلیون تن به حدود ۱۰٫۵ میلیون تن افزایش یافته است. بررسی هم‌زمان این شاخص‌ها، تصویری از تفاوت روندهای تولید در بخش‌های مختلف دامپروری کشور ارائه می‌کند. این گزارش نشان می‌دهد که بررسی عملکرد صنعت باید به‌صورت تفکیکی و با توجه به شرایط اقتصادی، ساختار تولید و ویژگی‌های هر محصول انجام شود.
قدرت خرید خانوار؛ حلقه فراموش‌شده تحلیل تولید یکی از بخش‌های مهم و اجتماعی‌تر این مجموعه، بررسی تغییرات قدرت خرید خانوارها و دسترسی به منابع پروتئینی است. در گزارش، قدرت خرید برخی محصولات اصلی با استفاده از شاخص حداقل دستمزد روزانه مورد مقایسه قرار گرفته است. نتایج نشان می‌دهد که قدرت خرید گوشت مرغ با یک روز حداقل دستمزد، از حدود ۲٫۹۶ کیلوگرم در سال ۱۴۰۰ به ۲٫۳۶ کیلوگرم در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است. در مورد گوشت قرمز نیز این شاخص از حدود ۰٫۷۸ به ۰٫۳۸ کیلوگرم رسیده است. نویسنده با تحلیل این تغییرات یادآور می‌شود که رشد تولید، بدون حفظ توان خرید مصرف‌کننده، به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده امنیت غذایی باشد. این موضوع به‌ویژه درباره گوشت مرغ و تخم‌مرغ که از منابع مهم تأمین پروتئین خانوارهای متوسط و کم‌درآمد محسوب می‌شوند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
ساختار بازار و پیامدهای قیمت‌گذاری دستوری کتاب در بررسی ساختار اقتصادی صنعت دام و طیور، به ویژگی خردمالکی و پراکندگی تولیدکنندگان توجه ویژه‌ای دارد. در حالی که تعداد زیادی از مرغداران و دامداران قدرت مستقلی برای تعیین قیمت محصولات خود ندارند، برخی حلقه‌های واردات، تأمین نهاده، کشتار، فرآوری و توزیع از ساختار متمرکزتری برخوردارند.
از دیدگاه نویسنده، این عدم تقارن می‌تواند در کنار قیمت‌گذاری دستوری، فشار اقتصادی بیشتری بر تولیدکنندگان وارد کند. کاهش سرمایه در گردش، تعویق نوسازی تجهیزات، افزایش بدهی و خروج تدریجی واحدهای کوچک از تولید، از جمله پیامدهای احتمالی این وضعیت معرفی شده‌اند. گزارش پیشنهاد می‌کند به‌جای تمرکز صرف بر کنترل اداری قیمت محصولات، سازوکارهای رقابتی بازار، شفافیت اطلاعات، حمایت هدفمند از مصرف‌کنندگان و بهبود مدیریت زنجیره تأمین مورد توجه قرار گیرند.
چشم‌انداز صنعت مرغ گوشتی در زمستان ۱۴۰۵ و بهار ۱۴۰۶ از دیگر ویژگی‌های این مجموعه، محدود نشدن آن به بررسی گذشته است. کتاب در بخش مستقلی با عنوان «چشم‌انداز هفت‌ماهه صنعت مرغ گوشتی ایران»، روند جوجه‌ریزی مرغ مادر و تولید جوجه یک‌روزه را بررسی کرده و درباره احتمال تشدید فشار عرضه در زمستان ۱۴۰۵ و بهار ۱۴۰۶ هشدار می‌دهد.
بر اساس سناریوهای مطرح‌شده، در صورت تحقق ظرفیت‌های تولیدی پیش‌بینی‌شده، احتمال افزایش عرضه جوجه یک‌روزه و فشار بر قیمت فروش وجود دارد. گزارش به‌ویژه تولیدکنندگان مستقل جوجه یک‌روزه را در برابر این نوسانات آسیب‌پذیر ارزیابی می‌کند؛ زیرا این واحدها، برخلاف مجموعه‌های یکپارچه، امکان جبران زیان یک حلقه از طریق سود سایر حلقه‌های زنجیره را ندارند. البته نویسنده تصریح می‌کند که این برآوردها سناریوهای مشروط هستند و تحقق آن‌ها به عواملی مانند عملکرد واقعی گله‌ها، وضعیت نهاده‌ها، سن حذف مرغ مادر، میزان جوجه‌کشی و شرایط بازار بستگی دارد.
نگاهی به بازار جهانی و جایگاه ایران کتاب علاوه بر تحولات داخلی، بخشی از مباحث خود را به بازار جهانی دام و طیور و بررسی روندهای بین‌المللی اختصاص داده است. در این بخش، توجه به ساختار تولید و تجارت جهانی، شرایط رقابت و اهمیت ارتقای بهره‌وری در مقایسه با بازارهای بین‌المللی، زمینه‌ای برای تحلیل جایگاه صنعت دام و طیور ایران فراهم می‌کند. این نگاه مقایسه‌ای به خواننده کمک می‌کند تا مسائل داخلی صنعت را در بستری گسترده‌تر و در ارتباط با شرایط اقتصادی و تجاری جهان بررسی کند.
پیشنهادهای راهبردی برای آینده صنعت در کنار تحلیل عملکرد گذشته، مجموعه به طرح جهت‌گیری‌هایی برای اصلاح ساختار صنعت می‌پردازد. بهبود شفافیت اطلاعات و آمار، ارتقای بهره‌وری، مدیریت علمی ظرفیت‌ها، تقویت رقابت، اصلاح سیاست‌های ژنتیکی، توسعه صادرات پایدار، کاهش اتلاف منابع و بازنگری در سازوکارهای قیمت‌گذاری از جمله محورهای مطرح‌شده در گزارش هستند. کتاب همچنین شامل مباحثی درباره فدراسیون طیور ایران، هفتادسالگی صنعت طیور کشور و شاخص‌های برنامه ملی پنج‌ساله صنعت طیور است. این موضوعات در کنار یکدیگر، مجموعه را از یک گزارش صرفاً آماری فراتر برده و به مرجعی برای بررسی عملکرد صنعت و گفت‌وگو درباره سیاست‌های آینده تبدیل می‌کنند.
منابع آماری و ضرورت تفسیر محتاطانه داده‌ها نویسنده در تدوین مجموعه از منابع داخلی و بین‌المللی نظیر مرکز آمار ایران، بانک مرکزی، گمرک جمهوری اسلامی ایران، فدراسیون طیور ایران، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و پایگاه خبری ـ تحلیلی ITPNews بهره گرفته است. در عین حال، یکی از نکات قابل توجه کتاب، اشاره صریح به محدودیت‌های برخی آمارهای موجود و احتمال وجود اختلاف میان اطلاعات ثبت‌شده و واقعیت‌های اجرایی صنعت است. این رویکرد یادآور می‌شود که تحلیل علمی، علاوه بر دسترسی به داده، نیازمند بررسی کیفیت، روش گردآوری و قابلیت اتکای آن‌هاست.
کتابی برای تولیدکنندگان، مدیران و تصمیم‌سازان مجموعه «چکیده پنج‌ساله صنعت دام و طیور کشور» می‌تواند برای طیف گسترده‌ای از مخاطبان حرفه‌ای از جمله تولیدکنندگان مرغ گوشتی، مرغ مادر و تخم‌گذار، فعالان دامپروری، مدیران زنجیره‌های تولید، شرکت‌های تأمین نهاده، پژوهشگران، دانشجویان، کارشناسان اقتصادی و مسئولان سیاست‌گذاری کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد. مزیت اصلی این اثر، گردآوری و کنار هم قرار دادن داده‌های پراکنده در چارچوبی تحلیلی است؛ به‌گونه‌ای که مخاطب بتواند ارتباط میان تولید، هزینه، بهره‌وری، بازار و قدرت خرید را بهتر درک کند. این کتاب همچنین می‌تواند مبنایی برای مطالعات تکمیلی، ارزیابی‌های فنی و اقتصادی و گفت‌وگوهای کارشناسی درباره مسیر توسعه صنعت دام و طیور کشور باشد.
سخن پایانی صنعت دام و طیور ایران برای عبور از مشکلات ساختاری و حرکت به‌سوی توسعه پایدار، بیش از هر زمان دیگری به تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، شفافیت آماری و ارزیابی دقیق عملکرد نیاز دارد. پیام اصلی کتاب دکتر حسن مهربانی یگانه را می‌توان در یک گزاره خلاصه کرد: آینده صنعت دام و طیور تنها با افزایش ظرفیت و حجم تولید ساخته نمی‌شود؛ بلکه به افزایش بهره‌وری، اصلاح ساختار بازار، تخصیص بهینه منابع و تصمیم‌گیری علمی وابسته است. انتشار این مجموعه فرصتی است برای بازخوانی پنج سال تحولات اقتصادی و فنی یکی از مهم‌ترین صنایع تأمین‌کننده امنیت غذایی کشور و آغاز گفت‌وگویی جدی‌تر درباره آینده آن.
